وضعیت منطقه ویژه مکران

فراز انرژی- منطقه ویژه پتروشیمی مکران، واقع در منطقه آزاد چابهار در جنوب شرقی ایران، به‌عنوان سومین قطب پتروشیمی کشور پس از عسلویه و ماهشهر، با هدف توسعه صنعتی، جلوگیری از خام‌فروشی، و تکمیل زنجیره ارزش در حال شکل‌گیری است. این منطقه با دسترسی به آب‌های آزاد بین‌المللی و نزدیکی به بازارهای هدف صادراتی مانند چین و هند، از پتانسیل بالایی برای تبدیل شدن به یک هاب صنعتی برخوردار است. در این مقاله، به بررسی وضعیت کنونی این منطقه، پروژه‌ها، منابع مالی، یوتیلیتی و آفسایت، تأمین خوراک، پیشنهادات برای افزایش ارزش افزوده، ذخایر نفت و گاز، و زیرساخت‌های لجستیک و حمل‌ونقل پرداخته می‌شود.

۱. وضعیت منطقه ویژه پتروشیمی مکرانمنطقه ویژه پتروشیمی مکران در محدوده‌ای به مساحت حدود ۱۲۰۰ هکتار در منطقه آزاد تجاری-صنعتی چابهار (استان سیستان و بلوچستان) واقع شده است. این منطقه با هدف توسعه اقتصادی سواحل مکران، ایجاد اشتغال، و جلوگیری از خام‌فروشی طراحی شده است. مزایای کلیدی این منطقه شامل دسترسی به آب‌های آزاد، نزدیکی به بازارهای صادراتی، معافیت‌های مالیاتی ۲۰ ساله در منطقه آزاد، و تخفیف‌های تا ۳۰ درصد در نرخ خوراک برای واحدهای پتروشیمی است که زنجیره ارزش را تکمیل می‌کنند.با این حال، توسعه این منطقه با چالش‌هایی مانند کمبود زیرساخت‌های اولیه، مشکلات تأمین آب، و تأخیر در اجرای برخی پروژه‌ها مواجه بوده است. علی‌رغم گذشت بیش از یک دهه از تعریف این منطقه، هنوز هیچ مجتمع پتروشیمی فعالی به بهره‌برداری نرسیده است، و توسعه عمدتاً در مرحله احداث و تکمیل زیرساخت‌ها قرار دارد.

۲. وضعیت پروژه‌هابر اساس اطلاعات موجود، شهرک پتروشیمی مکران در چند فاز طراحی شده است که فاز نخست آن شامل احداث ۵ واحد GTX (تبدیل گاز متان به محصولات با ارزش افزوده بالاتر)، یک واحد اوره و آمونیاک، و یک واحد مینی ال‌ان‌جی است. ظرفیت تولیدی فاز نخست حدود ۵.۸ میلیون تن در سال پیش‌بینی شده که بخش عمده آن صادراتی و بخشی به‌عنوان خوراک صنایع پایین‌دستی یا بازار داخلی استفاده خواهد شد.وضعیت پیشرفت پروژه‌ها: از ۱۸ طرح سرمایه‌گذاری و زیرساختی تعریف‌شده در شهرک پتروشیمی مکران، ۷ طرح پتروشیمی با مشارکت هلدینگ‌ها و شرکت‌های سرمایه‌گذاری در حال اجراست. مجتمع پتروشیمی بدر شرق، یکی از واحدهای GTX، با پیشرفت بیش از ۲۵ درصد، پیشرو در سرعت ساخت است. تجهیزات این مجتمع در حال انتقال به سایت هستند. پیش‌بینی می‌شود تا تابستان ۱۴۰۴، واحدهای یوتیلیتی (آب، برق، بخار) و دو واحد پتروشیمی به مدار تولید وارد شوند. فاز دوم شهرک با تمرکز بر احداث پارک پتروشیمی و تکمیل زنجیره ارزش در حال برنامه‌ریزی است. چالش‌ها: تأخیر در تکمیل زیرساخت‌ها، مشکلات تأمین مالی به دلیل تحریم‌ها، و کمبود نیروی انسانی متخصص بومی از موانع اصلی پیشرفت پروژه‌ها هستند.

۳. وضعیت منابع مالیتوسعه منطقه ویژه پتروشیمی مکران نیازمند سرمایه‌گذاری‌های کلان است. تحریم‌های بین‌المللی تأثیر قابل‌توجهی بر تأمین منابع مالی داشته و جذب سرمایه‌گذاران خارجی را دشوار کرده است. با این حال، اقدامات زیر برای تأمین مالی انجام شده است:مشارکت بخش خصوصی: شرکت توسعه پتروشیمی نگین مکران، متولی اصلی توسعه این شهرک، با همکاری بخش خصوصی (از جمله شرکت شستان وابسته به صندوق بازنشستگی نیروهای مسلح) و هلدینگ‌های سرمایه‌گذاری داخلی در حال پیشبرد پروژه‌هاست. جذب سرمایه‌گذاری خارجی: قراردادهایی با شرکت‌های ژاپنی، فرانسوی، و آلمانی برای تأمین تجهیزات و پکیج‌های یوتیلیتی منعقد شده است. بازدیدهای متعدد هیئت‌های خارجی از کشورهای چین، هند، و عمان نشان‌دهنده علاقه‌مندی به سرمایه‌گذاری است، اما نهایی شدن این قراردادها با موانع سیاسی و اقتصادی مواجه بوده است. چالش‌ها: کمبود نهادهای مالی قوی برای تأمین میلیاردها دلار موردنیاز، عدم ثبات در سیاست‌های اقتصادی، و مشکلات انتقال ارز از موانع اصلی هستند. به گفته منابع، نهادهای مالی داخلی نتوانسته‌اند به‌طور کامل نیازهای مالی پروژه‌های پتروشیمی را برآورده کنند.

۴. وضعیت یوتیلیتی و آفسایتیوتیلیتی (آب، برق، بخار، و سایر سرویس‌های جانبی) و تأسیسات آفسایت (انبارها، پایانه‌ها، و مخازن صادراتی) از اجزای حیاتی برای عملکرد شهرک پتروشیمی مکران هستند.وضعیت کنونی این بخش‌ها به شرح زیر است:
وضعیت یوتیلیتی:شرکت آب نیروی مکران، زیرمجموعه شرکت توسعه پتروشیمی نگین مکران، مسئول احداث واحدهای آب‌گیر، آب‌شیرین‌کن، تصفیه فاضلاب، و تأمین سرویس‌های یوتیلیتی است.

: دکتر بابک آوند