بدعهدی‌ها و قراردادهای ناتمام اروپا

فراز انرژی- موضوع حاضر به موارد بدعهدی (breaches یا عدم اجرای تعهدات) و قراردادهای ناتمام (unfulfilled agreements) اروپا با ایران اشاره دارد، که عمدتاً به زمینه‌های هسته‌ای، تحریم‌ها، و تجارت برمی‌گردد.

اروپا (به‌ویژه کشورهای E3: فرانسه، آلمان، بریتانیا، و اتحادیه اروپا) تعهداتی در چارچوب برنامه جامع اقدام مشترک (JCPOA) در سال ۲۰۱۵ داشت که شامل کاهش تحریم‌ها در ازای محدودیت‌های هسته‌ای ایران بود. با خروج آمریکا از JCPOA در ۲۰۱۸، اروپا وعده‌هایی برای حفظ تجارت داد، اما بسیاری از این تعهدات ناتمام ماند یا منجر به بدعهدی شد.

این موارد اغلب از دیدگاه ایران به عنوان “نقض تعهدات” تلقی می‌شود، در حالی که اروپا آن‌ها را به “عدم رعایت ایران” نسبت می‌دهد.در ادامه، برخی مثال‌های کلیدی را بر اساس گزارش‌های رسمی و رسانه‌ای فهرست می‌کنم. تمرکز بر موارد اخیر (۲۰۲۳-۲۰۲۵) است، که با تنش‌های هسته‌ای، حمایت ایران از روسیه، و انقضای JCPOA (۱۸ اکتبر ۲۰۲۵) تشدید شده:

۱- مکانیسم INSTEX (ابزار حمایت از مبادلات تجاری، ۲۰۱۹-۲۰۲۳):اروپا (E3 و EU) پس از خروج آمریکا از JCPOA، INSTEX را برای تسهیل تجارت بدون دلار و SWIFT راه‌اندازی کرد تا تحریم‌های آمریکا را دور بزند و به ایران کمک کند (وعده ۳.۵ میلیارد یورو تجارت سالانه). این مکانیسم قرار بود کالاهای بشردوستانه و تجاری را مبادله کند، اما فقط یک تراکنش (تجهیزات پزشکی در مارس ۲۰۲۰ برای کووید-۱۹) انجام شد. بدعهدی/ناتمام: ایران INSTEX را “شوخی تلخ” خواند و اروپا را متهم به عدم اراده جدی کرد. در مارس ۲۰۲۳، اروپا INSTEX را منحل کرد، بدون دستیابی به اهداف، که منجر به افت ۹۴% صادرات ایران به اروپا (از ۲۰۱۸) شد.پیامد: ایران تعهدات هسته‌ای خود را کاهش داد (از مه ۲۰۱۹) و اروپا را به نقض JCPOA متهم کرد. این مورد نماد شکست اروپا در حفظ “نرمال‌سازی اقتصادی” است.

۲- فعال‌سازی مکانیسم “اسنپ‌بک” (Snapback) و بازگردانی تحریم‌ها (۲۰۲۵):ابتدا JCPOA شامل مکانیسمی بود که تا ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵ (termination day) اجازه بازگردانی تحریم‌های سازمان ملل را می‌داد. E3 در ۲۸ اوت ۲۰۲۵ نامه‌ای به شورای امنیت ارسال کرد و ایران را به “عملکرد ضعیف قابل توجه” متهم کرد (غنی‌سازی ۸۳.۷% اورانیوم در ۲۰۲۳). بدعهدی/ناتمام: اروپا وعده حفظ JCPOA را داد، اما در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۵ تمام تحریم‌های هسته‌ای EU (که در ۲۰۱۶ لغو شده بودند) را بازگرداند. این شامل ممنوعیت فروش اوراق قرضه ایرانی، دسترسی به فرودگاه‌های EU، و نگهداری هواپیماهای ایرانی است. ایران این را “نقض یک‌جانبه” خواند، به‌ویژه که آمریکا ابتدا JCPOA را شکست.پیامد: تحریم‌ها از ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۵ اجرایی شد، با دوره grace تا ۱ ژانویه ۲۰۲۶ برای قراردادهای موجود. روسیه و چین آن را “نامعتبر” خواندند و ایران همکاری با IAEA را معلق کرد.

۳- تحریم‌های مرتبط با حمایت نظامی ایران از روسیه (۲۰۲۲-۲۰۲۵):اروپا به دلیل فروش پهپاد و موشک‌های ایرانی به روسیه (برای جنگ اوکراین)، تحریم‌های جدیدی وضع کرد. در ژوئیه ۲۰۲۳، چارچوبی اختصاصی برای تحریم‌ها ایجاد شد و در اکتبر ۲۰۲۴، ۷ فرد و ۷ نهاد ایرانی (مانند شرکت‌های موشکی) تحریم شدند.
بدعهدی/ناتمام: JCPOA بر غیرهسته‌ای بودن تحریم‌ها تأکید داشت، اما اروپا تحریم‌های “دوم” (secondary sanctions) را گسترش داد، که ایران آن را نقض روح JCPOA می‌داند. قراردادهای تجاری پیشین (مانند فروش قطعات هواپیما) ناتمام ماندند.
پیامد: تحریم‌ها تا ۲۷ ژوئیه ۲۰۲۵ تمدید شد و شامل ممنوعیت فروش قطعات موشکی به EU است. این منجر به انزوای بیشتر ایران شد، با افت تجارت دوجانبه.

۴- قراردادهای تجاری و سرمایه‌گذاری ناتمام (مانند توتال و بوئینگ، ۲۰۱۸-۲۰۲۳):پس از JCPOA، قراردادهایی مانند توسعه فاز ۱۱ میدان گازی پارس جنوبی با توتال (فرانسه، ۴.۸ میلیارد یورو) و خرید هواپیما از بوئینگ/ایرباس امضا شد.
بدعهدی/ناتمام: با تحریم‌های آمریکا، توتال در ۲۰۱۸ خارج شد (به دلیل تهدید تحریم‌های ثانویه). اروپا وعده حمایت داد، اما INSTEX جایگزین نشد. فقط ۱۰% قرارداد توتال اجرا شد و بقیه ناتمام ماند.پیامد: ایران خسارت‌های میلیاردی متحمل شد و اعتماد به اروپا کاهش یافت. مشابه، قراردادهای با زیمنس (آلمان) برای تجهیزات ریلی هم متوقف شد.

۵- تحریم‌های حقوق بشری و بازداشت اتباع (۲۰۲۳-۲۰۲۵):اروپا در ژوئن ۲۰۲۳، ۷ فرد و ۲ نهاد ایرانی را به دلیل نقض حقوق بشر (مانند بازداشت شهروندان EU) تحریم کرد.

بدعهدی/ناتمام: ایران این را “سیاست گروگان‌گیری” اروپا می‌خواند و به تبادل زندانیان ناتمام (مانند مورد یوهانا هکمان) اشاره می‌کند. مذاکرات دیپلماتیک (مانند ژنو، اوت ۲۰۲۵) بدون پیشرفت پایان یافت.

دکتر بابک آوند