بدعهدی‌ها و قراردادهای ناتمام آمریکا در رابطه با ایران طی ۴۰ سال گذشته

بدعهدی‌های آمریکا در قبال ایران طی ۴۰ سال گذشته (از ۱۹۷۹ تا ۲۰۲۵)و طی آن، روابط آمریکا و ایران از زمان انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ به شدت خصمانه بوده و با بی‌اعتمادی عمیق ایران از طرف آمریکایی همراه است.

آمریکا به عنوان قدرت غالب، اغلب از ابزارهایی مانند تحریم‌ها، خروج از توافق‌ها، و حمایت‌های پنهان از مخالفان نظام استفاده کرده که از دیدگاه ایران و نهادهای بین المللی، نقض تعهدات و قراردادهای بین‌المللی محسوب می‌شود. در مقابل، ایران نیز اقداماتی داشته که آمریکا را به واکنش‌های شدیدتر واداشته است. اقدامات آمریکا عموما از سر زورگویی یکطرفه بوده است، بر اساس اسناد تاریخی و گزارش‌های معتبر بی‌طرفانه، اصلی‌ترین موارد بدعهدی آمریکا طی سال‌های گذشته عبارتند از:

۱- توافق الجزایر (Algiers Accords) – ۱۹۸۱

در ازای آزادی گروگان‌های آمریکایی، آمریکا متعهد شد از مداخله در امور داخلی ایران خودداری کند و تحریم‌ها را لغو نماید. اما بلافاصله تحریم‌های گسترده اعمال شد و حمایت‌های مالی از مخالفان نظام (مانند منافقین) ادامه یافت، که نقض صریح توافق بود.

۲- ایران-کنترا (Iran-Contra) – ۱۹۸۵-۱۹۸۶

۳- جنگ ایران-عراق – ۱۹۸۰-۱۹۸۸

آمریکا علی‌رغم ادعای بی‌طرفی، اطلاعات جاسوسی، تسلیحات، و حمایت مالی به صدام حسین داد و حتی در حمله شیمیایی به ایران دخیل بود. این حمایت، صدها هزار کشته ایرانی را به بار آورد و نقض تعهدات حقوق بشری بین‌المللی بود.

۴- تحریم‌های یک‌جانبه و ثانویه – ۱۹۹۵-۲۰۱۵

از زمان قانون تحریم ایران و لیبی (ILSA) در ۱۹۹۶، آمریکا تحریم‌های گسترده اعمال کرد که شرکت‌های خارجی را هدف قرار داد، بدون توجه به توافق‌های تجاری پیشین. این تحریم‌ها اقتصاد ایران را ضعیف کرد و نقض اصول تجارت آزاد بین‌المللی بود.

۵- خروج از برجام (JCPOA) – ۲۰۱۸

توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ (با تأیید شورای امنیت ООН) تعهد آمریکا به لغو تحریم‌ها در ازای محدودیت‌های هسته‌ای ایران بود. ترامپ بدون دلیل قانونی (ایران به تعهدات عمل کرده بود) از آن خارج شد، تحریم‌ها را بازگرداند، و “فشار حداکثری” را اعمال کرد. این اقدام، ایران را طبق مفاد برجام به غنی‌سازی بیشتر واداشت و روابط به بحران کشانده شد.

۶- سیاست “فشار حداکثری” و تحریم‌های جدید – ۲۰۱۸-۲۰۲۵

پس از خروج از برجام، آمریکا تحریم‌های ثانویه را بر شرکت‌های اروپایی و آسیایی اعمال کرد، حتی اگر به توافق‌های JCPOA پایبند بودند. همچنین، در ۲۰۲۰ سردار قاسم سلیمانی را ترور کرد و در ۲۰۲۵ به تأسیسات هسته‌ای ایران حمله هوایی کرد، که نقض حاکمیت ایران و تعهدات عدم مداخله بود.

نتیجه گیری نهایی:

این بدعهدی‌ها منجر به انزوای اقتصادی ایران (کاهش ۱۷۵ میلیارد دلاری تجارت با آمریکا)، افزایش تنش‌های منطقه‌ای (مانند حمایت از حوثی‌ها و حزب‌الله توسط ایران در پاسخ)، و پیشرفت برنامه هسته‌ای ایران شده است. IAEA تأیید کرده که ایران تا ۲۰۱۸ به برجام عمل کرده، اما خروج آمریکا باعث شد ایران محدودیت‌ها را بردارد.

البته از نظر آمریکا، این اقدامات “دفاع از منافع ملی” اوست، اما منابع مستقل مانند شورای روابط خارجی (CFR) و آرشیو امنیت ملی آمریکا، آن‌ها را “نقض تعهدات بین‌المللی” می‌دانند که بی‌اعتمادی را تشدید کرده است.

علیرغم توضیحات فوق، با وجود تلاش‌های بایدن برای احیای برجام، تنش‌ها (مانند حملات ۲۰۲۵) ادامه دارد. دیپلماسی چندجانبه می‌تواند راهکار کلیدی باشد، اما بدون جبران بدعهدی‌های آمریکا و جلب اعتماد با ارائه ضمانت‌های اجرایی متقن، پیشرفت بعید بنظر می رسد.

دکتر بابک آوند