بدعهدی های چین در اجرای توافقات و تعهدات خود در ۶۰ سال گذشته نسبت به ایران 

۱- تأخیر و کاهش سرمایه‌گذاری در پروژه‌های نفت و گاز (در سالهای ۲۰۰۰ و ۲۰۱۰)

پس از تشدید تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران به دلیل برنامه هسته‌ای (به‌ویژه پس از ۲۰۰۶)، چین به عنوان یکی از معدود شرکای تجاری ایران، چندین قرارداد نفت و گاز امضا کرد.

از جمله:

– قرارداد میدان نفتی آزادگان جنوبی (۲۰۰۹): شرکت ملی نفت چین (CNPC) متعهد به سرمایه‌گذاری ۲ میلیارد دلاری شد، اما پروژه با تأخیرهای مکرر مواجه شد و در نهایت ایران در ۲۰۱۴ قرارداد را فسخ کرد، زیرا CNPC تنها ۲۰٪ پیشرفت نشان داد.

– میدان گازی پارس جنوبی (فاز ۱۱): CNPC در ۲۰۰۹ قرارداد توسعه این فاز را امضا کرد، اما پس از تأخیرهای طولانی و عدم پیشرفت، ایران در ۲۰۱۲ این شرکت را کنار گذاشت.

۲- عدم اجرای کامل توافق جامع همکاری ۲۵ ساله (۲۰۲۱)

در مارس ۲۰۲۱، ایران و چین “توافق جامع همکاری استراتژیک ۲۵ ساله” را امضا کردند که شامل سرمایه‌گذاری ۴۰۰ میلیارد دلاری چین در بخش‌های انرژی، زیرساخت و فناوری ایران بود، در ازای دریافت نفت با تخفیف. تا اکتبر ۲۰۲۵، گزارش‌ها نشان می‌دهد که اجرای این توافق بسیار کند بوده است:

– سرمایه‌گذاری‌های وعده داده شده در زیرساخت‌ها (مانند راه‌آهن و بنادر) به طور کامل محقق نشده است.

– حجم تجارت دوجانبه (هدف ۶۰ میلیارد دلار در سال) به حدود ۳۰-۳۵ میلیارد دلار رسیده است.

– پروژه‌های کلیدی مانند توسعه بندر چابهار یا خطوط ریلی هنوز در مراحل اولیه هستند. برخی مقامات ایرانی و تحلیلگران داخلی معتقدند چین به دلیل نگرانی از تحریم‌های آمریکا یا اولویت دادن به روابط با کشورهای عربی خلیج فارس (مانند عربستان)، منجر به تاخیر و توقف در اجرای کامل توافق شده‌است.

۳- کاهش خرید نفت ایران در زمان تحریم‌ها (دهه ۲۰۱۰ و ۲۰۲۰)

چین به عنوان بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران، در دوره‌های تحریم (مانند ۲۰۱۲-۲۰۱۵ و پس از خروج آمریکا از برجام در ۲۰۱۸) متعهد به ادامه خرید نفت بود. با این حال:در ۲۰۱۲-۲۰۱۴، چین خرید نفت ایران را به دلیل فشارهای آمریکا کاهش داد (از ۵۵۰,۰۰۰ بشکه در روز به حدود ۴۰۰,۰۰۰ بشکه).

– پس از ۲۰۱۸، چین به طور غیررسمی نفت ایران را با تخفیف‌های بالا خرید، اما گاهی حجم خرید را کاهش داد یا از تهاتر به جای پرداخت نقدی استفاده کرد، که ایران آن را به نفع چین می‌داند.

۴- عدم حمایت قوی در مذاکرات هسته‌ای (برجام، ۲۰۱۵)

چین به عنوان یکی از اعضای ۵+۱ در مذاکرات برجام، از توافق هسته‌ای حمایت کرد. اما پس از خروج آمریکا از برجام در ۲۰۱۸، ایران انتظار داشت چین به عنوان شریک استراتژیک، فعالانه‌تر در برابر تحریم‌های آمریکا ایستادگی کند یا مکانیزم‌هایی مانند اینستکس را تقویت کند. چین از نظر ایران، رویکرد محافظه‌کارانه‌ای اتخاذ کرد و بیشتر به دنبال حفظ روابط با غرب بود.

ایران معتقد است که چین در مواقع حساس (مانند تحریم‌ها) به دلیل فشارهای بین‌المللی یا منافع خود با غرب و کشورهای عربی، از اجرای کامل تعهدات طفره رفته است. این موضوع به ویژه در پروژه‌های انرژی و توافق ۲۵ ساله برجسته است.

بدعهدی‌های ادعایی چین در قبال ایران بیشتر به تأخیرها، کاهش همکاری‌ها تحت فشار بین‌المللی، و اولویت دادن به منافع اقتصادی چین با غرب و عرب مربوط می‌شود. با این حال، چین همچنان یکی از معدود شرکای استراتژیک ایران در برابر تحریم‌های غرب بوده است.

نوشته: دکتر بابک آوند