تحلیل وضعیت فروش و صادرات محصولات پتروشیمی ایران در جنگ اخیر

توقف کامل صادرات: رویکرد اولویت‌دهی به امنیت داخلی

فراز انرژی – بر اساس آخرین گزارش‌ها، ایران صادرات تمام محصولات پتروشیمی خود را به حالت تعلیق درآورده است. شرکت ملی پتروشیمی ایران (NIPC) دستوری صادر کرده که بر اساس آن، تمامی شرکت‌ها موظف به توقف صادرات تا اطلاع ثانوی هستند .

دلایل اصلی این تصمیم عبارتند از:

کاهش شدید تولید داخلی، حملات هوایی به مجتمع‌های عسلویه و ماهشهر (که حدود 76 درصد از ظرفیت کل تولید پتروشیمی ایران را تشکیل می‌دهند) باعث اختلال جدی در تولید شده است. الویت‌دهی به بازار داخلی: هدف از این تصمیم، جلوگیری از بروز کمبود مواد اولیه برای صنایع پایین‌دستی در داخل کشور عنوان شده است. ثابت ‌سازی قیمت‌ها توسط دولت ، قیمت محصولات پتروشیمی را در سطح قبل از جنگ تثبیت کرده است تا فشار اقتصادی بر مصرف‌کنندگان داخلی افزایش نیابد.

 ارزیابی خسارت‌ها

بر اساس گزارش وزارت نفت ایران، این کشور سالانه حدود   37.7 میلیون تن   محصول پتروشیمی صادر می‌کرد که   15.6 میلیارد دلار   درآمد ارزی برای ایران به همراه داشت. صادرات پتروشیمی پس از نفت، دومین منبع درآمد ارزی ایران محسوب می‌شد .

توقف کامل صادرات: صادرات کاملاً متوقف شده و حتی محموله‌هایی که از گمرک ترخیص نشده‌اند به بازار داخلی بازگردانده شده‌اند.

کاهش 75 درصدی از تولید پتروشیمی ایران در پی حملات و زمان بر بودن بازگشت به مدار  ، بازسازی واحدهای آسیب دیده و زیرساخت‌های مرتبط بسته به میزان خسارت، بین دوماه ماه تا دو سال زمان نیاز دارد.

یکی از مهمترین پیامدهای جنگ، تغییر نقش ایران از صادرکننده به واردکننده بالقوه  محصولات پتروشیمی است. سخنگوی وزارت صنعت، معدن و تجارت ایران اعلام کرده که مکانیزم‌های لازم برای تأمین مواد اولیه از طریق واردات بررسی می‌شود تا واحدهای تولیدی پایین‌دستی با مشکل مواجه نشوند .

عدم همکاری همسایگان: عربستان سعودی، امارات و قطر که ظرفیت بالایی در تولید پلیمر دارند، به دلیل حملات اخیر ایران به این کشورها، تمایلی به کمک به ایران ندارند. روسیه نیز درخواست ایران برای تأمین پلیمر را رد کرده است. حملات اوکراین به تأسیسات پتروشیمی روسیه و افزایش قیمت‌های جهانی، مسکو را به اولویت‌دهی به بازار داخلی خود واداشته است .محدودیت دسترسی به آذربایجان: ظرفیت تولید محدود آذربایجان و تعهدات صادراتی این کشور به اروپا و ترکیه، آن را به گزینه‌ای غیرقابل اتکا برای جبران نیاز ایران تبدیل کرده است.

محاصره دریایی و تحریم‌ها  

محاصره تنگه هرمز و استقرار حدود 20 کشتی جنگی آمریکا در  این منطقه و اعلام محاصره دریایی، تردد کشتی‌ها به بنادر ایران را با مشکل اساسی مواجه کرده است. برآوردها نشان می‌دهد جریان نفت خام از خلیج فارس از 21 میلیون بشکه در روز به 2 میلیون بشکه کاهش یافته است .دولت ترامپ با تشدید کمپین “Economic Fury” (خشم اقتصادی)، شبکه جدیدی از تحریم‌ها را علیه ناوگان سایه (Shadow Fleet) و خریداران محصولات پتروشیمی ایران اعمال کرده است. در آخرین اقدام، پالایشگاه چینی “هنگلی” که یکی از بزرگترین خریداران نفت ایران بود، مورد تحریم قرار گرفته است .

 تأثیرات جهانی افزایش قیمت و اختلال در زنجیره تأمین

جنگ ایران تنها به این کشور محدود نبوده و بازارهای جهانی پتروشیمی را با شوک شدیدی مواجه کرده است:

افزایش 50 درصدی قیمت پلیمرهای جهانی: اختلال در مسیرهای حمل و نقل و کاهش عرضه از خاورمیانه، قیمت پلیمرها را در سطح جهان حدود 50 درصد افزایش داده است. ظرفیت تولید اتیلن و پروپیلن در آسیا (که 50 تا 60 درصد ظرفیت جهانی را در اختیار دارد) به زیر 70 درصد کاهش یافته و برخی کشورها زیر 60 درصد کار می‌کنند.  افزایش شدید قیمت قراردادها در اروپا: قراردادهای اتیلن در اروپا در آوریل 2026 چندین صد یورو در هر تن افزایش یافته و بازار پلاستیک وارد فاز قیمت‌گذاری مبتنی بر ریسک ژئوپلیتیک شده است.

تحلیلگران Bank of America اعلام کرده‌اند که انتظار می‌رود حاشیه سود پتروشیمی تا پایان سال 2026 بالا باقی بماند، زیرا صنعت برای جبران این اختلال گسترده به زمان نیاز دارد .

جنگ اخیر ایران را از جایگاه یک   صادرکننده قدرتمند و استراتژیک   پتروشیمی (با درآمد سالانه 15 میلیارد دلاری) به وضعیتی کاملاً متضاد سوق داده است، توقف کامل صادرات، کاهش 75 درصدی تولید .  سناریوی واقع‌بینانه (یک تا دو سال) که  بازگشت به ظرفیت کامل تولید بین شش ماه تا دو سال زمان می‌برد و حتی پس از آن، بازسازی بازارهای از دست رفته و اعتبار صادراتی بسیار دشوار خواهد بود.

تغییر در زنجیره تأمین جهانی  یکی از پیامدهای بلندمدت این جنگ است، بازنگری کشورها و شرکت‌های بزرگ در استراتژی‌های زنجیره تأمین خود است. وابستگی به خاورمیانه به عنوان یک ریسک سیستماتیک شناسایی شده و سرمایه‌گذاری در تولید داخلی و جایگزین‌های انرژی شتاب خواهد گرفت .

پیامدهای استراتژیک برای ایران

از دست رفتن درآمد ارزی ، علاوه بر کاهش مستقیم درآمد 15 میلیارد دلاری، امکان بازگشت به سهم پیشین بازار با توجه به ورود رقبای جدید و تغییر ذائقه مشتریان وجود ندارد.  آمریکا از مزیت دسترسی به خوراک داخلی، تولید خود را به بالاترین سطح از سال 2021 رسانده و عربستان نیز مشغول تصاحب سهم ایران در بازارهای آسیایی است.   ادامه فشار تحریمها: تا زمانی که محاصره تنگه هرمز و تحریم‌های ناوگان سایه ادامه دارد، امکان صادرات حتی در صورت بازگشت تولید، با مانع جدی مواجه خواهد بود.

در مجموع، جنگ اخیر نه تنها صادرات پتروشیمی ایران را برای کوتاه‌مدت متوقف کرده، بلکه توانایی رقابتی ایران را در میان‌مدت و بلندمدت با آسیب جدی مواجه ساخته است. صنعت پتروشیمی که زمانی برگ برنده اقتصاد ایران در برابر تحریم‌ها بود، اکنون خود به یکی از آسیب‌پذیرترین نقاط اقتصاد ایران تبدیل شده است.

حسین شهریاری

شاغل و فعال در حوزه نفت، گاز و پتروشیمی