راهی اقتصادی و تحریم‌ناپذیر برای عبور از ناترازی انرژی

فرشاد کیامرثی – مدیر ایمنی آتشنشانی، سلامت و محیط زیست -مدرس دوره های تخصصی ایمنی و آتشنشانی

تشدید ناترازی انرژی، محدودیت‌های زیست‌محیطی و فشار برای کاهش انتشار آلاینده‌ها، ضرورت بازنگری در الگوی تامین انرژی کشور را بیش از گذشته آشکار کرده است. در چنین شرایطی، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در کنار منابع هیدروکربوری می‌تواند به راهکاری برای افزایش امنیت انرژی، کاهش هزینه‌های عملیاتی و بهبود عملکرد زیست‌محیطی صنایع نفت، گاز و پتروشیمی تبدیل شود. فرشاد کیامرثی، کارشناس ارشد HSE و مدرس تخصصی ایمنی و آتش‌نشانی، در این یادداشت به بررسی ابعاد اقتصادی، سیاسی و اجرایی این گذار و ظرفیت‌های توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در صنعت نفت ایران می‌پردازد.

مقدمه

صنعت نفت، گاز و پتروشیمی ایران با چالش دوگانه‌ای روبروست: از یک سو به عنوان موتور محرک اقتصاد ملی و از سوی دیگر به عنوان یکی از منابع اصلی انتشار گازهای گلخانه‌ای و آلاینده‌های محل مانند (SOx) و( NOx) در شرایط تحریم، کاهش خام‌فروشی و فشار بر منابع آبی، رویکرد «تولید همزمان پاک» (تجدیدپذیر + گاز) می‌تواند هم امنیت انرژی را حفظ کند و هم ردپای کربنی را کاهش دهد.

۱. واقعیت‌های اقتصادی و سیاسی ایران در مسیر انرژی پاک

اقتصادی:

هزینه سرمایه‌گذاری هر مگاوات نیروگاه خورشیدی در ایران طی ۵ سال ۳۵٪ کاهش یافته (برآورد ساتبا).
خاموشی‌های تابستانی ناشی از ناترازی گاز/برق، سالانه حدود ۲ میلیارد دلار به صنایع تحمیل می‌کند.
استفاده از پنل‌های خورشیدی در سایت‌های دورافتاده نفتی (مثل کارون) هزینه انتقال برق را صفر می‌کند.

سیاسی:

توسعه انرژی تجدیدپذیر نیاز به توافق بین‌المللی ندارد و تحریم‌ناپذیر است.
ایجاد اشتغال پایدار (هر مگاوات خورشیدی ۳۰ نفر-ماه اشتغال غیرمستقیم) موجب حمایت اجتماعی می‌شود.

۲. سه سناریوی عملی برای صنایع نفت، گاز و پتروشیمی

سناریوی اول: تامین برق خورشیدی برای تلمبه‌خانه‌ها و خطوط لوله

با نصب پنل‌های خورشیدی در مسیر خطوط لوله گاز (مثلاً خط ششم سراسری)، می‌توان مصرف برق پست‌های تقویت فشار را تا ۴۰٪ کاهش داد. نمونه داخلی: پالایشگاه نفت اصفهان در پروژه پایلوت ۵ مگاواتی موفق به کاهش ۱۲ هزار لیتری مصرف گازوئیل ژنراتورها شده است.

سناریوی دوم: بازیابی حرارت و تولید همزمان (CHP) با بیوگاز

در پتروشیمی‌ها، ترکیب بیوگاز حاصل از پساب‌های صنعتی با گاز طبیعی، هم NOx را کاهش می‌دهد و هم راندمان نیروگاه‌های خودتامین را تا ۵۵٪ بالا می‌برد. مجتمع پتروشیمی ماهشهر با این روش سالانه ۷ میلیون مترمکعب در مصرف گاز صرفه‌جویی کرده است.

سناریوی سوم: انرژی بادی در مناطق بادخیز (منجیل، بینالود) برای تاسیسات انبار نفت

ساخت توربین‌های بادی ۱ مگاواتی در محوطه مخازن ذخیره نفت خام در خارج از منطقه پرخطر HSE، هزینه برق را به کمتر از ۰.۰۴ دلار بر کیلووات ساعت می‌رساند.

۳. موانع راهبردی و راهکارها

مانع	راهکار پیشنهادی با رویکرد HSE
عدم ثبات قوانین خرید تضمینی برق	انعقاد قراردادهای ۱۰ ساله ریالی با شاخص‌سازی بر نرخ خوراک پتروشیمی
کمبود مالی در شرایط تحریم	استفاده از فاینانس داخلی (صندوق توسعه ملی – بخش انرژی پاک) و مدل BOOT
مقاومت ذهنی مدیران صنعتی	تدوین KPI سبز برای مدیران و گواهی کاهش کربن با قابلیت فروش در بازار داخلی

۴. نتیجه‌گیری و پیشنهادها

گذار از سوخت‌های فسیلی در ایران به معنای خاموشی مشعل‌ها نیست، بلکه بهینه‌سازی ترکیب انرژی با نگاه به مزیت‌های بومی است. تحلیل HSE نشان می‌دهد که به ازای هر ۱۰۰ مگاوات انرژی تجدیدپذیر در صنعت نفت، به طور میانگین سالانه از انتشار ۵۰ هزار تن CO2، ۴۰ تن ذرات معلق و ۲۰۰ میلیون مترمکعب مصرف آب جلوگیری می‌شود.

پیشنهاد مشخص برای وزارت نفت:
اجرای طرح «هر پالایشگاه، یک مزرعه خورشیدی» با هدف تامین حداقل ۵٪ از برق مصرفی پالایشگاه‌ها تا پایان ۱۴۰۶ و جایگزینی دیزل ژنراتورهای پشتیبان با سیستم خورشیدی + باتری در سایت‌های حساس.