فراز انرژی – همانگونه که در رسانه ها نیز مطرح شد مصرف روزانه بنزین در تابستان ۱۴۰۵ به حدود ۱۳۰ تا ۱۳۵ میلیون لیتر و حتی بالاتر رسیده، در حالی که تولید پالایشگاهی بطور میانگین حدود ۱۱۰ تا ۱۲۰ میلیون لیتر می باشد. از طرفی کسری روزانه حدود ۱۵ میلیون لیتر یا بیشتر آنهم با سوپسیدهای سنگین دولتی که می تواند صرف توسعه زیرساخت‌ها شود با واردات جبران می‌شود. از آن طرف همین مقدار شاید هم بیشتر از کشور قاچاق می شود، گازوئیل نیز وضعیت مشابهی دارد. در مقاله اخیر نرخ دلار را ۱۸۷ هزار تومان در نظر گرفته، فرآیند تولید، فاکتورهای قیمت تمام‌شده، مقایسه تولید داخل و واردات، حجم یارانه، آثار زیان‌بار و پیشنهادات استراتژیک را بررسی خواهیم کرد.

الف) فرآیند تولید بنزین در داخل کشور

تولید بنزین در پالایشگاه‌های ایران مثل آبادان، اصفهان، بندرعباس، ستاره خلیج فارس، تهران و بخشهای خصوصی فرآیندی چند مرحله‌ای دارد:

۱- استخراج و انتقال نفت خام: نفت از میادین خوزستان، پارس جنوبی مشخصاً میعانات استخراج و از طریق خطوط لوله به پالایشگاه‌ها منتقل می‌شود.
۲- تقطیر اتمسفریک: نفت خام تا حدودا ۴۰۰ درجه سانتی‌گراد گرم شده و در برج تقطیر به برش‌های مختلف مثل گاز مایع، نفتا، نفت سفید، گازوئیل، نفت کوره جدا می‌شود.
۳- فرآیندهای تبدیل و ارتقا:
۳-۱- رفورمینگ کاتالیستی: افزایش عدد اکتان نفتا با استفاده از کاتالیست پلاتین در دمای حدودی ۵۲۰ درجه.
۳-۲- کراکینگ کاتالیستی یا هیدروکراکینگ: شکستن مولکول‌های سنگین به بنزین سبک‌تر.
۳-۳- ایزومریزاسیون و آلکیلاسیون: بهبود کیفیت و اکتان.
۴- هیدروتریتینگ و گوگردزدایی: کاهش گوگرد برای رسیدن به استاندارد یورو ۴ یا یورو ۵ .
۵- بلندینگ: ترکیب جریان‌های مختلف با افزودنی‌ها برای رسیدن به مشخصات نهایی قابل مصرف با استان مشخص .
۶- انتقال و توزیع: از پالایشگاه به انبارها/مخازن و سپس به جایگاه‌ها.

پالایشگاه ستاره خلیج فارس سهم بزرگ حدودی ۴۰ میلیون لیتر در روز در تولید بنزین باکیفیت دارد.

ب) فاکتورهای مؤثر در قیمت تمام‌شده بنزین و گازوئیل

قیمت نفت خام یا میعانات:
۱- هزینه پالایش شامل انرژی، کاتالیست، نیروی کار، استهلاک.
۲- هزینه انتقال و توزیع.
۳- کیفیت استاندارد.
۴- نرخ ارز
۵- هزینه‌های زیست‌محیطی و سرمایه‌گذاری بین نسلی.
۶- حاشیه سود جایگاه‌داران و کارمزد.

ج) قیمت تمام‌شده بنزین تولید داخل

بر اساس گزارش‌های رسمی و صورت‌های مالی پالایشگاه‌ها:
۱- بدون احتساب ارزش نفت خام یعنی فقط هزینه استخراج، انتقال، پالایش، توزیع و جایگاه: حدود ۱۰ هزار تومان در هر لیتر.
۲- با احتساب ارزش نفت خام یعنی به نرخ‌های داخلی پالایشگاه‌ها در سال‌های اخیر: حدود ۳۴ هزار تومان در هر لیتر مطابق داده‌های کدال پالایشگاه‌هایی مانند تهران و تبریز حدود ۲۸ هزار تومان نمایس داده می شود.

با نرخ دلار ۱۸۷ هزار تومان و قیمت جهانی نفت حدود ۹۰ دلار در بشکه، هزینه فرصت واقعی اگر نفت صادر و بنزین وارد شود یا ارزش صادراتی محاسبه شود بسیار بالاتر و نزدیک به قیمت جهانی تمام‌ شده خواهد بود.

د) قیمت تمام‌شده بنزین وارداتی با کلیه هزینه‌های جانبی

قیمت فوب مدیترانه بنزین یورو ۵ حدود ۱٬۱۰۰ دلار در هر تن می باشد.

۱- با نرخ ۱۸۷ هزار تومان: حدود ۱۵۳ هزار تومان در هر لیتر فوب.
۲- هزینه‌های جانبی مثل حمل دریایی، بیمه، تخلیه بندر، انتقال داخلی، کارمزد، مالیات و حاشیه: حدوداً ۲۰ درصد اضافه تقریباً ۱۸۵ هزار تومان در هر لیتر تمام‌شده وارداتی.

و) وضعیت گازوئیل

۱- فرآیند تولید: مشابه بنزین اما با تمرکز بر برش میانی تقطیر و هیدروتریتینگ عمیق.
۲- قیمت تمام‌شده داخل: مشابه بنزین، بدون نفت خام حدود ۱۲ هزار تومان و با احتساب خوراک حدود ۳۶ هزار تومان با نرخ فروش پالایشگاه.
۳- قیمت جهانی: با نرخ ۱۸۷ هزار تومان حدود ۲۰۰ هزار تومان در لیتر فوب. با هزینه‌های جانبی حدوداً ۲۴۰ هزار تومان تمام‌شده وارداتی.
۴- قیمت رسمی فعلی: نرخ سهمیه‌ای بسیار پایین حدود ۳۰۰ تومان برای ناوگان فعال با بارنامه.

ه) حجم یارانه یا سوپسید دولت

۱- بنزین سهمیه‌ای ۱،۵۰۰ تومانی در مقابل قیمت واقعی ۱۸۰ هزار تومانی: یارانه حدود ۱۷۸ هزار تومان در هر لیتر.
۲- حتی با نرخ ۵،۰۰۰ تومانی: یارانه بیش از ۱۷۵ هزار تومان در هر لیتر برای بخش وارداتی.

۳- برای گازوئیل سهمیه‌ای ۳۰۰ تومانی در مقابل قیمت واقعی ۲۰۰ هزار تومانی: یارانه نزدیک به ۲۰۰ هزار تومان در هر لیتر.
با مصرف روزانه حدود ۱۳۵ میلیون لیتر بنزین و ده‌ها میلیون لیتر گازوئیل، یارانه پنهان سالانه به ده‌ها میلیارد دلار می‌رسد که عمدتاً معادل چند برابر بودجه عمرانی کشور می باشد.

ی) آثار زیان‌بار محیط‌زیستی، بهداشتی و اقتصادی

آلودگی هوا: بنزین و گازوئیل ناقص‌سوز به‌ویژه خودروها و ناوگان مستعمل و فرسوده، اکسیدهای نیتروژن و ترکیبات آلی فرّار تولید می‌کنند که عامل اصلی آلودگی کلان‌شهرهاست.

م) بیماری‌های قلبی/عروقی و تنفسی:

تحقیقات متعدد نشان می‌دهد آلودگی ناشی از سوخت‌های فسیلی باعث افزایش سکته قلبی، آسم، سرطان ریه و مرگ‌ومیر زودرس می‌شود. هزینه درمانی این بیماری‌ها بر نظام سلامت سنگینی می‌کند.

ن) فرصت‌سوزی توسعه:

مبالغ عظیمی که صرف یارانه سوخت می‌شود، می تواند صرف توسعه حمل‌ونقل عمومی، راه‌آهن، مترو، انرژی‌های تجدیدپذیر و بهداشت شود. واردات سالانه چند میلیارد دلاری بنزین معادل توسعه جاده‌ها و بنادر و افزایش لجستیک کشور و ساخت هزاران کیلومتر اتوبان یا راه‌آهن است.

ط) قاچاق و ناکارآمدی:

قیمت پایین انگیزه قاچاق گسترده و نگهداری خودروهای فرسوده را افزایش می‌دهد و به ناترازی انرژی بیش از پیش دامن می‌زند.

ر) تغییر اقلیم:

انتشار گازهای گلخانه‌ای و وابستگی به سوخت فسیلی مسیر توسعه پایدار را مسدود می‌کند.

س) پیشنهاد تغییر استراتژی

– حذف تدریجی و هدفمند یارانه سوخت همراه با جبران نقدی مستقیم به اقشار آسیب‌پذیر و نه یارانه پنهان به سوخت.
– تجمیع مبالغ صرفه‌جویی‌شده: اگر مصرف بنزین تنها ۱۵ میلیون لیتر در روز کاهش یابد یعنی معادل صرفه‌جویی یک لیتر روزانه توسط هر خودرو یا خانوار، نیاز به واردات از بین می‌رود و حتی امکان صادرات فراهم می‌شود. مبالغ حاصله که میلیاردها دلار می شود می‌تواند صرف توسعه زیرساخت‌های سبز شود.
– سرمایه‌گذاری در جایگزین‌ها و زیرساختها: توسعه حمل‌ونقل عمومی برقی، مترو، اتوبوس برقی، دوگانه‌سوز کردن گسترده، خودروهای هیبریدی و برقی، و انرژی‌های تجدیدپذیر.
– صادرات به‌جای سوزاندن: نفت و فرآورده‌ای که امروز با یارانه سنگین سوزانده می‌شود، صادر شود و درآمد آن به صندوق توسعه ملی و پروژه‌های زیربنایی اختصاص یابد.
– استانداردسازی: الزام به استاندارد یورو ۵ و بالاتر، اسقاط خودروهای فرسوده و مالیات بر خودروهای پرمصرف.

سخن پایانی:
ادامه وضعیت فعلی فروش بنزین ۱،۵۰۰ تومانی در حالی که قیمت واقعی آن بیش از ۱۵۰ هزار تومان است نه عادلانه است، نه پایدار و نه منطقی. یارانه سنگین سوخت، منابع کشور را به‌جای توسعه به آلودگی، بیماری و ناکارآمدی تبدیل می‌کند. تغییر استراتژی از صرفه‌جویی «سوخت ارزان فسیلی» به «انرژی پاک و کارآمد» همراه با صادرات مازاد، می‌تواند هم محیط‌زیست را نجات دهد، هم سلامت مردم را بهبود بخشد و هم منابع مالی عظیمی برای توسعه واقعی آزاد کند. زمان تصمیم‌گیری های شجاعانه فرارسیده است جنابان سران محترم و وزرای ارجمند.

✍️: دکتر بابک آوند