به گزارش سرویس انرژی «فراز انرژی»، رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، روز دوشنبه هفتم سپتامبر ۲۰۲۶ در یک کنفرانس خبری در وین اعلام کرد که در چارچوب «توافق ۱۲۳» میان آمریکا و عربستان که در ماه ژوئیه امضا شد، سازوکارهایی در حال تدوین است که اختیارات راستی‌آزمایی و نظارت آژانس را در زمینه فعالیت‌های حساس هسته‌ای عربستان به‌طور قابل توجهی گسترش می‌دهد.

توافق ۱۲۳؛ درِ باز برای فناوری هسته‌ای آمریکایی

توافق همکاری هسته‌ای غیرنظامی میان واشنگتن و ریاض در ماه ژوئیه ۲۰۲۶ امضا شد و به عربستان سعودی اجازه می‌دهد با استفاده از فناوری آمریکایی، اورانیوم غنی‌سازی کند و نیروگاه‌های هسته‌ای احداث نماید. این توافق که در ادبیات دیپلماتیک به «توافق ۱۲۳» شناخته می‌شود، گام مهمی در مسیر توسعه زیرساخت انرژی هسته‌ای عربستان به شمار می‌رود.

با این حال، گروه‌های فعال در حوزه منع اشاعه هسته‌ای، از جمله انجمن کنترل تسلیحات، به این توافق انتقاد کرده‌اند؛ چراکه ریاض تعهدی برای امضای پروتکل الحاقی — که اختیارات بازرسی سرزده از مکان‌های هسته‌ای اعلام‌نشده را به آژانس می‌دهد — در آن نپذیرفته است.

سازوکار جدید؛ شبیه به پروتکل الحاقی بدون نام آن

گروسی در عین حال تاکید کرد که عربستان آماده پذیرش تعهداتی فراتر از الزامات پایه توافق جامع پادمان‌ها است. او گفت: «امکان گنجاندن تعدادی از مفاد در توافق دوجانبه فراهم شده است که به آژانس اختیارات بیشتری برای راستی‌آزمایی و نظارت خواهد داد.»

این اختیارات گسترش‌یافته به فعالیت‌های حساسی چون غنی‌سازی اورانیوم، تبدیل اورانیوم و بازفرآوری سوخت هسته‌ای مربوط می‌شود. فرایند بازفرآوری از آن جهت حیاتی است که می‌تواند پلوتونیوم را از سوخت مصرف‌شده راکتور جدا کند — عنصری که کاربرد دوگانه نظامی-غیرنظامی دارد.

گروسی تصریح کرد: «اینها فعالیت‌های حساسی هستند و اختیاراتی در اختیار آژانس قرار خواهد گرفت که بسیار شبیه به مواردی است که در یک پروتکل الحاقی می‌یابید.»

نگاهی به تجربه ایران

پیش از این، ایران نیز در فاصله سال‌های ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۱ در چارچوب توافق هسته‌ای با قدرت‌های بزرگ، پروتکل الحاقی را اجرا کرده بود. این توافق پس از خروج یک‌جانبه آمریکا در سال ۲۰۱۸ عملاً از هم پاشید و ایران متعاقبا اجرای پروتکل الحاقی را متوقف کرد.

گام بعدی: تصویب در شورای حکام

گروسی اعلام کرد پس از نهایی شدن جزئیات، توافق دوجانبه میان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و عربستان سعودی برای تصویب به شورای حکام ۳۵ عضوی آژانس ارائه خواهد شد. وی درباره جزئیات دقیق سازوکارهای در حال تدوین توضیح بیشتری نداد.

عربستان سعودی با هدف کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی و تنوع‌بخشی به سبد انرژی خود، سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای در حوزه انرژی هسته‌ای غیرنظامی در دستور کار دارد. توافق ۱۲۳ با آمریکا و پذیرش نظارت‌های گسترده‌تر آژانس، مسیر را برای جلب اعتماد جامعه بین‌الملل و پیشبرد این برنامه هموار می‌کند؛ هرچند ابهاماتی درباره دامنه دقیق اختیارات نظارتی هنوز برطرف نشده است.