به گزارش «فراز انرژی»، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در گزارشی با عنوان «بررسی عملکرد سرمایه‌گذاری‌های صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستائیان و عشایر»، وضعیت دارایی‌ها، عملکرد سرمایه‌گذاری، مطالبات از دولت و شرکت‌های زیرمجموعه و ساختار حکمرانی این صندوق را بررسی کرده است.

یافته‌های این گزارش، فاصله میان ارزش ثبت‌شده دارایی‌های صندوق و منابع مالی قابل‌دسترس آن را نشان می‌دهد؛ موضوعی که در کنار اختلاف بر سر مطالبات دولت و ضعف نظارت بر سرمایه‌گذاری‌ها، می‌تواند بر توان صندوق برای ایفای تعهدات آینده تأثیر بگذارد.

اختلاف ۳۸ هزار میلیارد تومانی؛ دولت فقط ۳۴۵ میلیارد تومان بدهی را می‌پذیرد

یکی از مهم‌ترین یافته‌های گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، اختلاف گسترده میان برآورد صندوق و دولت از میزان بدهی انباشته است.

بر اساس محاسبات صندوق، بدهی تجمیعی دولت تا پایان سال ۱۴۰۳ به حدود ۳۸ هزار میلیارد تومان رسیده است. این رقم شامل سهم پرداخت‌نشده دولت در حق بیمه، به‌روزرسانی بدهی‌های گذشته و تعهدات ناشی از اجرای برخی قوانین بازنشستگی است.

اما مطابق استعلام مرکز پژوهش‌های مجلس از مرکز مدیریت بدهی‌های عمومی و روابط مالی دولت، تا ۲۳ فروردین ۱۴۰۴ مجموع بدهی پذیرفته‌شده دولت به صندوق ۵ هزار و ۳۴۰ میلیارد تومان بوده که ۴ هزار و ۹۹۵ میلیارد تومان آن تسویه‌شده محسوب شده است.

به این ترتیب، مانده بدهی از نگاه دولت تنها ۳۴۵ میلیارد تومان اعلام شده است؛ رقمی که با محاسبات صندوق فاصله‌ای اساسی دارد.

این اختلاف صرفاً به پرداخت‌نشدن مطالبات محدود نمی‌شود، بلکه شیوه محاسبه و به‌روزرسانی بدهی‌های دولت نیز محل مناقشه است.

مرکز پژوهش‌های مجلس گزارش داده که پرداخت‌های دولت در بودجه‌های سنواتی به‌طور متوسط تنها معادل ۴۰.۹ درصد تعهدات سالانه آن به صندوق بوده است؛ وضعیتی که موجب انباشت مطالبات شده و تعیین تکلیف منابع مالی صندوق را با ابهام مواجه کرده است.

۴۲.۶ درصد دارایی‌های صندوق در حساب‌های دریافتنی

بررسی صورت‌های مالی سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهد بخش بزرگی از دارایی‌های صندوق روستایی در حساب‌های دریافتنی ثبت شده است؛ حساب‌هایی که عمدتاً شامل مطالبات از دولت و برخی شرکت‌های سرمایه‌پذیر هستند.

طبق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، دریافتنی‌های تجاری و سایر دریافتنی‌ها در پایان سال ۱۴۰۳ حدود ۴۲.۶ درصد کل دارایی‌های صندوق را تشکیل داده‌اند.

در همین سال، خالص دارایی‌های صندوق، پس از کسر بدهی‌ها، به بیش از ۱۱۳ هزار میلیارد تومان رسیده است.

با این حال، مرکز پژوهش‌ها تأکید دارد که بالا بودن ارزش ثبت‌شده دارایی‌ها الزاماً به معنای برخورداری صندوق از منابع نقد و در دسترس نیست.

بخش قابل‌توجهی از آنچه در بودجه صندوق تحت عنوان اعتبارات سرمایه‌گذاری منعکس می‌شود، ماهیت تعهدی دارد و شامل مطالبات تسویه‌نشده دولت و شرکت‌هاست.

در چنین شرایطی، افزایش ارزش دفتری دارایی‌ها نمی‌تواند به‌تنهایی نشان‌دهنده افزایش توان نقدی صندوق برای انجام تعهدات آتی باشد.

شرکت‌هایی که سود تقسیم کرده‌اند، اما پول صندوق را نمی‌دهند

بخش دیگری از گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس به مطالبات وصول‌نشده صندوق از شرکت‌هایی اختصاص دارد که این نهاد در آن‌ها سهامدار غیرکنترلی است.

بر اساس یافته‌های این مرکز، برخی شرکت‌های سرمایه‌پذیر در چند سال متوالی سهم سود مصوب صندوق را پرداخت نکرده‌اند و مبالغ مربوط به این سودها به حساب‌های دریافتنی منتقل شده است.

این وضعیت به معنای شناسایی سود در حساب‌های صندوق، بدون دریافت وجه نقد متناظر با آن است.

مرکز پژوهش‌ها تأکید کرده است که تعداد زیادی از شرکت‌های موجود در سبد سرمایه‌گذاری صندوق، تحت کنترل سایر صندوق‌های بازنشستگی قرار دارند؛ موضوعی که مدیریت این شرکت‌ها و تصمیمات مربوط به پرداخت سود را از اختیار مستقیم صندوق روستایی خارج می‌کند.

این مرکز، وصول مطالبات شرکت‌های زیرمجموعه را با اولویت تسویه نقدی و در مرحله بعد از طریق تهاتر با سهام پیشنهاد کرده است.

سرمایه‌گذاری میلیاردی بدون سیاست مصوب و جاری!

یکی از یافته‌های گزارش که مستقیماً به نحوه اداره منابع بیمه‌پردازان مربوط می‌شود، نبود سیاست سرمایه‌گذاری مصوب و جاری در صندوق است.

مرکز پژوهش‌های مجلس اعلام کرده که اگرچه راهبردهای ده‌گانه سرمایه‌گذاری صندوق در سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶ مطرح و تصویب شده بودند، این راهبردها اکنون مبنای عمل نیستند و سیاست دیگری نیز جایگزین آن‌ها نشده است.

به اعتقاد این مرکز، تصمیمات سرمایه‌گذاری صندوق تا حد زیادی به صلاحدید مسئولان وابسته شده و ساختار تثبیت‌شده‌ای برای حفظ مسیر سرمایه‌گذاری با تغییر مدیران وجود ندارد.

این مسئله در شرایطی مطرح می‌شود که منابع صندوق باید برای پرداخت تعهدات بلندمدت بیمه‌ای مدیریت شود و تصمیمات امروز آن می‌تواند بر وضعیت مالی سال‌های آینده تأثیر بگذارد.

دارایی‌های نفت، گاز، پتروشیمی و فولاد در سبد سرمایه‌گذاری صندوق

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد بخش قابل‌توجهی از سرمایه‌گذاری‌های صندوق روستایی در صنایع نفت، گاز، پتروشیمی، فلزات و معادن متمرکز شده است.

صندوق در سه شرکت «مجتمع فولاد خراسان»، «ارزش‌آفرینان صبا» و «سرمایه‌گذاری ارشک» سهام کنترلی دارد و در تعدادی دیگر از شرکت‌های بورسی و غیربورسی، سهامدار غیرکنترلی است.

در این میان، فولاد خراسان تنها شرکت تولیدی تحت کنترل صندوق محسوب می‌شود.

بررسی عملکرد این شرکت در گزارش مرکز پژوهش‌ها نشان می‌دهد طی سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳ به‌طور متوسط ۵۲ درصد سود خالص فولاد خراسان در مجامع تقسیم شده است؛ موضوعی که از نبود فشار صندوق برای تقسیم حداکثری سود این شرکت حکایت دارد.

با این حال، وضعیت شرکت‌های غیرکنترلی متفاوت است و همان‌طور که در گزارش تأکید شده، بخشی از سود سهام متعلق به صندوق در این شرکت‌ها طی سال‌های متوالی وصول نشده است.

بازده ۴۴ درصدی سرمایه‌گذاری‌ها؛ چرا این عدد تمام واقعیت را نشان نمی‌دهد؟

مرکز پژوهش‌های مجلس میانگین بازده سرمایه‌گذاری‌های صندوق روستایی را در دوره ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳ حدود ۴۴ درصد گزارش کرده است.

بر اساس محاسبات این مرکز، بازده سرمایه‌گذاری صندوق در سال‌های مورد بررسی از سود سپرده بانکی و متوسط بازده اوراق خزانه اسلامی بیشتر بوده است.

با این حال، گزارش هشدار می‌دهد که مقایسه مستقیم عملکرد این صندوق با سایر صندوق‌های بازنشستگی، بدون توجه به تفاوت مرحله بلوغ، مبانی ارزش‌گذاری دارایی‌ها و نحوه محاسبه بازده، می‌تواند گمراه‌کننده باشد.

صندوق روستایی به دلیل جوان‌تر بودن و برخورداری از نسبت پشتیبانی مناسب‌تر، هنوز نسبت به صندوق‌های بالغ فرصت بیشتری برای انباشت ذخایر دارد.

از این منظر، ثبت بازده اسمی مناسب به‌تنهایی نمی‌تواند مشکلات مربوط به نقدشوندگی دارایی‌ها، وصول مطالبات و نبود سیاست سرمایه‌گذاری را برطرف کند.

بیمه‌پردازان صندوق نماینده مستقلی در هیئت‌امنا ندارند

یکی دیگر از مسائل مطرح‌شده در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، ساختار نمایندگی ذی‌نفعان صندوق در هیئت‌امنای سازمان تأمین اجتماعی و صندوق‌های تابعه است.

بر اساس این گزارش، بیمه‌پردازان صندوق کشاورزان، روستاییان و عشایر نماینده مستقلی در هیئت‌امنا ندارند و نماینده سازمان تأمین اجتماعی، به‌عنوان نماینده این صندوق نیز در جلسات حضور می‌یابد.

مرکز پژوهش‌ها هشدار داده است که هم‌زمانی برخورداری صندوق روستایی از نقدینگی با مشکلات مالی برخی صندوق‌های بازنشستگی بالغ، می‌تواند زمینه اعمال فشار برای استفاده از منابع صندوق روستایی به‌منظور حل مشکلات سایر صندوق‌ها را ایجاد کند.

این گزارش، استقلال نمایندگی بیمه‌پردازان و تقویت سازوکارهای حکمرانی را از الزامات حفاظت از منافع ذی‌نفعان صندوق دانسته است.

مرکز پژوهش‌های مجلس چه راهکارهایی پیشنهاد کرده است؟

مرکز پژوهش‌های مجلس برای اصلاح وضعیت صندوق، تأمین منابع پایدار جهت پرداخت بدهی‌های دولت، تعیین تکلیف مطالبات شرکت‌های زیرمجموعه و تصویب سیاست سرمایه‌گذاری الزام‌آور را پیشنهاد کرده است.

در بخش تأمین منابع، این مرکز پیشنهاد داده بخشی از درآمد حاصل از حذف معافیت مالیاتی برخی شرکت‌های بخش کشاورزی به پرداخت تعهدات دولت در قبال صندوق اختصاص یابد.

همچنین محدود کردن سرمایه‌گذاری مستقیم در املاک، الزام به انتشار اطلاعات مالی و سرمایه‌گذاری مطابق استانداردهای مربوط و حضور نماینده مستقل بیمه‌پردازان در هیئت‌امنا از دیگر راهکارهای ارائه‌شده در این گزارش است.

صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستاییان و عشایر در پایان سال ۱۴۰۳ حدود ۲ میلیون و ۴۷۰ هزار بیمه‌پرداز و ۲۲۳ هزار مستمری‌بگیر داشته است. مرکز پژوهش‌های مجلس هشدار داده که اگر این صندوق نتواند در دوره جوانی خود ذخایر مناسبی برای ایفای تعهدات آینده فراهم کند، ممکن است در سال‌های بعد با مشکلاتی مشابه صندوق‌های بازنشستگی بالغ مواجه شود.