به گزارش سرویس بین‌الملل «فراز انرژی»، کمیته نوبل روز چهارشنبه ۷ اکتبر اعلام کرد این دو دانشمند به دلیل «کشف اثرات غیرخطی و خودکاتالیز در سنتز آلی نامتقارن» برنده نوبل شیمی شده‌اند.

کاگان و سوآی جایزه ۱۲ میلیون کرون سوئد، معادل حدود ۱.۲ میلیون دلار را میان خود تقسیم خواهند کرد.

نوبل شیمی ۲۰۲۶ برای حل یک معمای مولکولی

دستاورد کاگان و سوآی به یکی از ویژگی‌های مهم مولکول‌ها موسوم به «کایرالیته» یا «دست‌سانی» مربوط می‌شود.

برخی مولکول‌ها در دو شکل وجود دارند که مانند دست راست و چپ، تصویر آینه‌ای یکدیگر هستند اما نمی‌توان آنها را کاملاً بر هم منطبق کرد. این تفاوت در ساختار سه‌بعدی می‌تواند رفتار و عملکرد دو شکل یک مولکول را به‌شدت متفاوت کند.

این موضوع به‌خصوص در صنعت داروسازی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا یک شکل آینه‌ای از یک مولکول می‌تواند اثر درمانی موردنظر را داشته باشد، در حالی که شکل دیگر همان مولکول ممکن است اثر متفاوت یا حتی نامطلوبی ایجاد کند.

تحقیقات برندگان نوبل امسال به شیمیدانان کمک کرده است واکنش‌های شیمیایی را با انتخاب‌پذیری بیشتری به سمت تولید یکی از این دو شکل هدایت کنند؛ دستاوردی که در توسعه روش‌های جدید ساخت دارو و ترکیبات شیمیایی پیچیده اهمیت دارد.

نقش آنری کاگان در سنتز نامتقارن

آنری بی. کاگان از چهره‌های برجسته شیمی نامتقارن است و تحقیقات او درباره «اثرات غیرخطی» نشان داد رابطه میان خلوص کایرال مواد اولیه یا کاتالیزورها و محصول نهایی الزاماً یک رابطه ساده و خطی نیست.

به بیان ساده، تحت شرایط مشخص حتی یک عدم‌تقارن نسبتاً کوچک در ابتدای واکنش می‌تواند به عدم‌تقارن بسیار بزرگ‌تری در محصول منجر شود.

این یافته نقش مهمی در توسعه درک علمی از سنتز نامتقارن و طراحی واکنش‌هایی داشت که قادرند یک شکل مولکولی را با انتخاب‌پذیری بالا تولید کنند.

کشف مهم سوآی؛ مولکولی که تولید خودش را تقویت می‌کند

کنسو سوآی نیز به دلیل تحقیقات پیشگامانه در زمینه خودکاتالیز نامتقارن شناخته می‌شود.

در چنین فرآیندی، محصول یک واکنش می‌تواند خود به کاتالیزور همان واکنش تبدیل شود و تولید بیشتر همان محصول را تسریع کند.

اهمیت کشف سوآی در این بود که نشان داد یک عدم‌تقارن بسیار کوچک می‌تواند در جریان چنین فرآیندی تقویت شود و در نهایت یکی از دو شکل آینه‌ای مولکول بر دیگری غلبه کند.

این دستاورد به یکی از پرسش‌های قدیمی شیمی نیز مرتبط است: چرا سامانه‌های زیستی و موجودات زنده عمدتاً تنها از یکی از دو شکل آینه‌ای بسیاری از مولکول‌های حیاتی استفاده می‌کنند؟

از تحقیقات بنیادی تا صنعت داروسازی

اگرچه نوبل شیمی ۲۰۲۶ به تحقیقات بنیادی اختصاص یافته، دستاوردهای این حوزه برای صنایع شیمیایی با ارزش افزوده بالا نیز اهمیت دارند.

کنترل بهتر سنتز نامتقارن می‌تواند به تولید انتخابی‌تر ترکیبات شیمیایی، کاهش تشکیل محصولات ناخواسته و طراحی مسیرهای دقیق‌تر برای ساخت مولکول‌های پیچیده کمک کند.

یکی از مهم‌ترین کاربردهای این دانش در صنعت داروسازی است؛ جایی که کنترل آرایش سه‌بعدی مولکول‌ها می‌تواند برای عملکرد ماده مؤثره دارویی تعیین‌کننده باشد.

این اصول همچنین در تولید مواد شیمیایی ویژه، ترکیبات معطر، طعم‌دهنده‌ها و توسعه برخی مواد جدید کاربرد دارند.

آنری کاگان با دانشگاه Paris-Sud فرانسه و کنسو سوآی با Tokyo University of Science ژاپن مرتبط هستند. مراسم رسمی اهدای جایزه نیز طبق سنت نوبل در ۱۰ دسامبر، سالروز درگذشت آلفرد نوبل، در استکهلم برگزار خواهد شد.