به گزارش «فراز انرژی»، براساس اطلاعات منتشرشده درباره سازوکار جدید ارزی، حجم منابع بانک مرکزی نزد بانک‌های روسی از حدود ۱۵۰ میلیون دلار پیش از جنگ به بیش از ۳ میلیارد دلار افزایش یافته است؛ یعنی مقیاس استفاده از این مسیر بانکی حدود ۲۰ برابر شده است.

در همین گزارش عنوان شده که ۱.۵ میلیارد دلار از این منابع نیز بدون پیچیدگی‌های مرسوم شبکه تراستی منتقل شده است. اگر این ارقام از سوی بانک مرکزی تأیید شود، اهمیت آن بیش از خود رقم انتقال خواهد بود؛ زیرا برای نخستین‌بار یک مسیر بانکی با ظرفیت چند میلیارد دلاری می‌تواند در کنار ساختار سنتی تراستی‌ها قرار گیرد.

۳ میلیارد دلار در بانک‌های روسی؛ چرا مهم است؟

بخش قابل توجهی از درآمدهای ارزی ایران در سال‌های تحریم، به دلیل محدودیت دسترسی مستقیم به شبکه بانکی بین‌المللی، از طریق شرکت‌ها، حساب‌های واسط و تراستی‌ها جابه‌جا شده است.

مشکل اصلی این مدل صرفاً هزینه نقل‌وانتقال نیست. مدت‌زمان دسترسی به منابع، تعدد واسطه‌ها، امکان رهگیری وجوه و میزان شفافیت عملیات نیز از مسائل اساسی این ساختار به شمار می‌روند.

اهمیت مسیر روسیه از این جهت است که تسویه می‌تواند به جای عبور از زنجیره‌ای از واسطه‌های غیربانکی، در بخشی از مبادلات از ظرفیت یک شبکه بانکی رسمی استفاده کند.

روسیه طی سال‌های گذشته نیز برای حفظ تجارت خارجی خود زیر فشار تحریم‌ها، مسیرهای پرداخت جایگزینی ایجاد کرده است. رویترز پیش‌تر گزارش داده بود بانک‌های بزرگ روسیه برای تجارت با چین حتی به سازوکار تسویه‌ای موسوم به «China Track» روی آورده‌اند و هزینه برخی انتقال‌ها در این سیستم به حدود یک درصد یا کمتر رسیده بود. تجارت روسیه و چین نیز در سال ۲۰۲۴ به حدود ۲۴۵ میلیارد دلار رسید.

مقامات روسیه در سال ۲۰۲۶ نیز اعلام کرده‌اند تقریباً تمام مبادلات صادراتی و وارداتی روسیه و چین با روبل و یوان انجام می‌شود.

سود ۱۶ درصدی؛ عددی که نیازمند توضیح است

در اطلاعات منتشرشده همچنین ادعا شده بانک‌های روسی بابت منابع بانک مرکزی ایران ۱۶ درصد سود پرداخت می‌کنند.

این بخش از گزارش نیازمند شفاف‌سازی بیشتری است. مشخص نشده این نرخ برای سپرده با چه ارزی محاسبه می‌شود، مدت سپرده‌گذاری چقدر است، آیا نرخ اسمی بر پایه روبل است یا ارز دیگری و هزینه تبدیل و ریسک ارزی چگونه محاسبه می‌شود.

بنابراین نمی‌توان صرفاً با مشاهده نرخ ۱۶ درصد، آن را با نرخ سود سپرده‌های دلاری یا یورویی مقایسه کرد. بازده واقعی چنین منابعی به ارز پایه، نرخ تبدیل، سررسید و هزینه انتقال بستگی دارد.

همزمان ۷.۹ میلیارد دلار در شبکه تراستی مانده است

انتشار این اطلاعات تقریباً همزمان با گزارش دیوان محاسبات درباره وضعیت منابع ارزی در حساب‌های واسط انجام شده است.

دیوان محاسبات اعلام کرده طبق آخرین مانده اعلامی، معادل ۷.۹ میلیارد دلار از عواید ارزی صادرات در حساب‌های کارگزاری، تراستی و پوششی مرتبط با ۱۸ بانک عامل باقی مانده است. این نهاد همچنین تأخیر در دسترسی به منابع را یکی از عوامل اختلال در کارسازی معاملات ارزی دانسته است.

دیوان اعلام کرده حدود ۸۵ درصد حجم معاملات مرکز مبادله از زمان تأسیس تا مرداد امسال با تأخیر در کارسازی مالی میان بانک‌ها مواجه شده و پرونده آنچه «ترک فعل بانک مرکزی» در زمینه رهگیری و نظارت بر منابع ارزی خوانده، به دادسرا ارسال شده است. ارجاع پرونده به دادسرا به معنای اثبات تخلف یا صدور حکم نهایی نیست.

کنار هم قرار دادن این دو گزارش یک تصویر قابل توجه ایجاد می‌کند: از یک سو میلیاردها دلار از منابع صادراتی همچنان در ساختار تراستی و واسط قرار دارد و از سوی دیگر، استفاده بانک مرکزی از شبکه بانکی روسیه ظاهراً با سرعت در حال افزایش است.

آیا پول نفت می‌تواند بدون تراستی جابه‌جا شود؟

مسئله مهم‌تر، ظرفیت استفاده از این شبکه برای تسویه درآمد نفت و تجارت خارجی ایران است.

حجم تجارت خارجی ایران بسیار بزرگ‌تر از ۳ میلیارد دلار فعلی است و بنابراین مسیر روسیه در مقطع کنونی نمی‌تواند جایگزین کامل شبکه‌های موجود تلقی شود. اما اگر امکان تسویه تجارت با چین از طریق بانک‌های روسی گسترش پیدا کند، مقیاس بالقوه آن قابل توجه خواهد بود.

روسیه و چین طی چند سال گذشته شبکه پرداخت دوجانبه خود را به‌شدت توسعه داده‌اند. حتی در شرایط تشدید تحریم‌ها، دو کشور مسیرهای بانکی و حساب‌های جدیدی برای حفظ تجارت خود ایجاد کرده‌اند؛ هرچند این شبکه نیز کاملاً بدون مشکل نیست و در مقاطعی با تأخیر و محدودیت بانک‌های چینی مواجه شده است.

براساس اطلاعات منتشرشده، امکان استفاده از همین ظرفیت برای تسویه بخشی از تجارت ایران با چین و همچنین کشورهایی مانند هند، برزیل و برخی کشورهای آسیایی مورد توجه قرار گرفته است.

پایان تراستی‌ها هنوز زود است

هایلایت تحلیلی فراز انرژی: افزایش منابع بانک مرکزی در بانک‌های روسی از حدود ۱۵۰ میلیون دلار به بیش از ۳ میلیارد دلار، در صورت تأیید رسمی، نشان‌دهنده تغییر قابل توجه مقیاس استفاده ایران از این مسیر است؛ اما هنوز نمی‌توان از «حذف تراستی‌ها» سخن گفت.

معیار اصلی موفقیت، فقط مقدار پول قرارگرفته در روسیه نیست. باید مشخص شود هزینه انتقال هر دلار، متوسط زمان تسویه، امکان استفاده از منابع برای واردات، ریسک مسدودشدن، ارز مورد استفاده و میزان شفافیت این مسیر در مقایسه با شبکه تراستی‌ها چقدر است.

همچنین ادعای پرداخت سود ۱۶ درصدی بانک‌های روسی بدون اعلام نوع ارز و شرایط سپرده قابل ارزیابی دقیق نیست. انتشار این جزئیات از سوی بانک مرکزی می‌تواند روشن کند که مسیر جدید صرفاً یک راه اضطراری انتقال ارز است یا قابلیت تبدیل شدن به بخشی پایدار از معماری ارزی کشور را دارد.